Zsolt Kézdi-Kovács

78, Hongarije?, 7 september, natuurlijke dood

In Joegoslavië (het huidige Servië) geboren Hongaars regisseur en scenarioschrijver. Leidende figuur in de kritische cinema van de jaren 70 en 80. Werkte in een telefoonfabriek, daarna Filmhogeschool (SFF) in Boedapest (eindexamen 1961). Begonnen als assistent van Zoltán Fabri en Miklós Jancsó (1963-69). Een van de oprichters van de experimentele Béla Balázs Studio (1960). Regisseerde elf lange speelfilms, waarvan Visszaesök/Forbidden Relations/Les récidivistes (1983) over een incestueuze relatie, de competitie van Cannes haalde.

Begon met enkele opvallende korte speelfilms en documentaires. Vooral Ösz/Herfst (1961) en Egy gyávaság története/De geschiedenis van mijn luiheid (1966) trokken ook internationale aandacht. Eerste lange speelfilm: Mérsékelt égöv/Zone temperée (1970), dat een Zilveren Luipaard won in Locarno. Internationale doorbraak met Ha megjön József/Quand Joseph revient (1975), over een gescheiden vrouw en de schoonmoeder met wie ze noodgedwongen een appartement deelt. Voorts films als A kedves szomszéd/Cher voisin (1979), A remény-joga/Le droit à l’ espoir (1982), A rejtözködö/L’absent (1986), És mégis.../En toch... (Quinzaine; 1991_ en Az a nap a miénk (2002). Voor zijn documentaire levenswerk, de antropologische serie Erdély leírása/Account of Transylvania, draaide hij 156 uur materiaal, maar slechts een klein deel werd gemonteerd. Algemeen directeur van de staatsfilmorganisatie Mafilm (1987-89) en verschillende andere bestuurlijke functies, bij voorbeeld bij Eurimages. Lid van de jury in Cannes (1979).

Joan Rivers

81, New York, 4 september, hartstilstand na keeloperatie

Amerikaans tv-comédienne en actrice, geboren als Joan Molinsky. Wonder van plastische chirurgie en vileine zelfspot, met sterk New Yorks accent. Alom aanwezig in comedy shows en praatprogramma’s op televisie, en ook in enkele films: Once upon a Coffee House (Shepard Traube, 1965), The Swimmer (Frank Perry, 1968), The Muppets Take Manhattan (Frank Oz, 1984), Les Patterson Saves the World (George Miller, 1987), Serial Mom (John Waters, 1994), First Daughter (Forest Whitaker, 2004), Wall Street: Money Never Sleeps (Oliver Stone, 2010), The Smurfs (Raja Gosnell, 2011), Tower Heist (Brett Ratner, 2011) en Iron Man 3 (Shane Black, 2013). Ze leende haar stem aan Spaceballs (Mel Brooks, 1987), Look Who’s Talking (Amy Heckerling 1989) en animatieproducties als Shrek 2 (Andrew Adamson, Kelly Asbury en Conrad Vernon, 2004) en Spaceballs: The Animated Series (2008-09). Hoofdpersoon van de in Sundance bekroonde documentaire Joan Rivers: A Piece of Work (Ricki Stern en Annie Sundberg, 2010). Schreef en regisseerde de filmkomedie Rabbit Test (met Billy Crystal; 1978). Werkte veel samen met haar dochter, producent Melissa Rivers.

Gerrit Kouwenaar

91, Amsterdam, 4 september, natuurlijke dood

Nederlands dichter en schrijver. Vooraanstaand representant van de Vijftigers, winnaar van de P.C. Hooftprijs (1970). Schreef en sprak het commentaar bij de korte documentaire Rotterdam Europoort (Joris Ivens, 1966). Co-scenarist met de regisseur van de korte documentaire De snelheid 40/70 (Johan van der Keuken, 1970), over de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Ook schreef hij de teksten voor de speelfilm Ongedaan gedaan (Frans van de Staak, 1989) en verschijnt daarin als schrijver. Een van de getuigen in de documentaire Jan Cox, A Painter’s Odyssey (Bert Beyens en Pierre De Clercq, 1988). Hoofdpersoon van het documentaire portret totaal witte kamer –Gerrit Kouwenaar (Frodo Terpstra en Martha Bakker, 2003). Ook te zien en horen in de korte documentaire Lapje grond (Ben van Lieshout, 2003).

Donatas Banionis

90, Panevezys, 4 september, hartproblemen

Litouws acteur. Ster van de Sovjet-cinema, zowel in producties van Mosfilm als van de Litouwse Filmstudio/Lietuvos Kinostudija in Vilnius. Werd internationaal bekend als de kosmonaut en psycholoog Kris Kelvin in de metafysische sciencefictionfilm Solaris (Andrei Tarkovski, 1972). In 2004 vertelde de Russische leider Vladimir Poetin dat hij ooit had besloten om spion te worden na het zien van Banionis’ rol in Lenfilms Mjortvyj sezon/Dead Season (Savva Koelisj, 1968).

Zoon van een revolutionaire kleermaker uit Kaunas debuteerde in 1941 (tijdens de Duitse bezetting) in het Litouwse theater. Hij probeerde in 1945 vergeefs naar West-Europa te vluchten. Hij keerde terug naar het theater en speelde zijn eerste kleine filmrol in Moskou, in Marite (Vera Strojeva, 1947). Zijn eerste Litouwse filmrol  vertolkte Banionis in Adomas nori buti zmogumi/Adam chotsjet byt tsjelovjekom/Adam Wants to Be a Man (Vytautas Zalakevicius, 1959), de doorbraak volgde in Niekas nenorejo mirti/Nikto nje chotel oemirat/Nobody Wanted to Die (Zalakevicius, 1966), als een Litouwse partizaan die tegen de Sovjets vecht, maar zich bedenkt.
Speelde voorts onder meer in Vienos dienos kronika/Chronika odnogo dnja/Kroniek van een jaar (Zalakevicius, 1966), als priester in de komedie Beregis avtomobilja/Beware of the Car! (Eldar Rjazanov, 1967), als de volwassene in de Litouwse versie van De Saint-Exupéry’s Mazasis princas/Malenki prints/De kleine prins (top-billed; Arunas Zebriunas, 1968), de Italiaans-Russische coproductie Krasnaja palatka/La tenda rossa/The Red Tent (Michail Kalatozov, 1969), als Albany in de Shakespeareverfilming Korol Lir/King Lear (Grigori Kozintsev en Josif Sjapiro, 1971), top-billed in de Oost-Duitse biografische films Goya – oder der arge Weg der Erkenntnis (Konrad Wolf, 1971) en Beethoven – Tage aus einem Leben (Horst Seemann, 1976), in het 70mm-onderzeebootspektakel van Mosfilm Komandir sjastlivoj ‘Sjtsjoeki’/The Captain of the Lucky Pike (Boris Voltsjek, 1973), top-billed in de titelrol van de sciencefictionfilm Begstvo mistera Mak-Kinli/Escape of Mr. McKinley (Michail Sjveitzer, 1975),
de DDR-hit Mama, ich lebe (Wolf, 1977), de eerste wodkawestern, een coproductie van Gorki Filmstudio met Tsjecho-Slowakije en Roemenië, Vooroezjen i otsjen opassen/Armed and Very Dangerous (top-billed; Vladimir Vajnsjtok, 1977), top-billed als de president in de internationale coproductie Kentavry/The Centaurs (Zalakevicus en Sándor Köõ, 1979), Andrius (Algirdas Araminas, 1980), Faktas (competitie Cannes; Alimantas Grikiavicius, 1982), als duikbootaalmoezenier in Krik delfina/Cry of a Dolphin (Aleksei Saltykov, 1986), het Armeense Trinadsatyj apostol/The Thirteenth Apostle (Soeren Babajan, 1988), top-billed in Pjoesjtsje krovi/The Vampire (Lenfilm; Jevgeni Tatarski, 1991), top-billed als de oude man in Kiemas/The Courtyard (Valdas Navasaitis, 1999), top-billed in de korte film Kaunasski bljoez/Kaunas Blues (Pavel Sanajev, 2004) en cameo’s in Leningrad (Aleksandr Boeravski, 2009) en Fireheart: The Legend of Tadas Blinda/Tadas Blinda. Pradzia (Donatas Ulvydas, 2011). Ook zeer actief in het theater, vooral in zijn woonplaats Panevezys, waarvan hij in 1999 ereburger werd.

Ralph Wingens

71, Amsterdam, 4 september, doodsoorzaak onbekend

Nederlands acteur, voluit Ralf Jozef Arnold Wingens. In Roermond geboren, opgeleid in Antwerpen aan Studio Herman Teirlinck. Speelde veelal absurdistische rollen bij verschillende theatergezelschappen: Nationaal Toneel van België, Studio, De Horde, Orkater en ook bij zijn eigen compagnie Dzjatsh (samen met Peer Mascini). Enkele hoofdrollen in onafhankelijke, kleine filmproducties: als door de Eerste Wereldoorlog geobsedeerde ex-huurling en echtgenoot van Loes Luca in Het veld van eer (Bob Visser, 1983), Plan Delta (top-billed; Visser, 1986), Wij heten allen Naaktgeboren (top-billed; Dick Verdult, 1990). Kleinere rollen in films als Zwaarmoedige verhalen voor bij de centrale verwarming (als ‘schoft’ naast  Mascini in het segment De smalle oude man, Guido Pieters, 1975),

als meneer Rozier in Kort Amerikaans (Pieters, 1979), Vrijdag (Hugo Claus, 1980), Rasierschnitt (Eddy van Lil, 1983), De Leeuw van Vlaanderen (Claus, 1985), de korte jeugdfilm Misdaad op wielen (Feliks Arons, 1986), als Mr. Johnny in de ‘minimal movie’ Lost in Amsterdam (Pim de la Parra, 1989), de in Oud-Amelisweerd opgenomen Amerikaanse productie Kiss Napoleon Goodbye (Babeth Mondini, 1990), het korte Het vonnis (Hillie Molenaar en Joop van Wijk, 1990), tv- en bioscoopversie van Mevrouw Ten Kate en het beest in de mens (Casper Verbrugge, 1991), de korte films De vloek (Karim Traïdia. 1993), Zand (Dick Tuinder, 1994) en De tijdreiziger (top-billed als de fictieve  filmpionier Arthur Dauphin; Tuinder, 1996),
het zelden vertoonde Dream of a Shadow/Droom van een schaduw (De la Parra, 1996), Self-portrait of the 20th Century as a Brain (Tuinder, 2002), als meneer Klein in Polleke (Ineke Houtman, 2003) en Winterland (Tuinder, 2009). Ook in de documentaire Civilization and Other Chimeras Observed During the Making of an Exceptionally Artistic Feature Film (Aryan Kaganof, 2009).

Elena Varzi

87, Sperlonga (Latina), 1 september, hartstilstand

Italiaans actrice. Ster van het Italiaanse neo-realisme. Werd na een hoofdrol in È primavera (Renato Castellani, 1950) vooral bekend door het mijnwerkersdrama Il cammino della speranza/The Path of Hope (Pietro Germi, 1950), waarin ze speelde tegenover haar latere echtgenoot Raf Vallone.

Ook in de cultfilm Il cristo proibito/The Forbidden Christ (tegenover Vallone; Curzio Malaparte, 1951),
als de zwangere Adriana in Roma, ore 11/Het gebeurde in Rome (tegenover Vallone; Giuseppe De Santis, 1952), het Spaans-Italiaanse Los ojos dejan huellas/Uomini senza pace/De macht der begeerte (tegenover Vallone; José Luis Sáenz de Heredia, 1952) en kleine rollen in Eroi della domenica (Mario Camerini, 1952), Delirio (Pierre Billon en Giorgio Capitani, 1954) en Siluri umani (Leonviola, 1954). Daarna uit het vizier, tot een onverwachte comeback op hoge leeftijd in Toni (Philomène Esposito, 1999).

Gottfried John

72, Utting am Ammersee (Beieren), 1 september, kanker

Duits acteur. Maakte deel uit van  het ensemble van acteurs van Rainer Werner Fassbinder, maar speelde later ook in internationale publieksfilms, bij voorbeeld als Russisch generaal in de Bondfilm GoldenEye (Martin Capbell, 1995) en als Julius Caesar in Astérix & Obélix contre César (Claude Zidi, 1999). Geboren Berlijner groeide voornamelijk op in weeshuizen, vanaf 1960 toneelspeler in onder meer Berlijn, Krefeld, Hannover en Heidelberg, Eerste kleine filmrol in de Schlagerfilm Café Oriental (Rudolf Schündler, 1962), eerste hoofdrol in de televisiefilm Jaider der einsame Jäger (Volker Vogeler, 1970). Debuteerde bij Fassbinder in de tv-serie Acht Stunden sind kein Tag (top-billed; 1972).

Daarna onder meer de tv-serie Welt am Draht (Fassbinder, 1973),  Mutter Küsters’ Fahrt zum Himmel (Fassbinder, 1975), Despair/Eine Reise ins Licht (Fassbinder, 1978), Fedora (Billy Wilder, 1978), briljant als speculant die Jerry Lewis nadoet in In einem Jahr mit 13 Monden (Fassbinder. 1978) Die Ehe der Maria Braun (Fassbinder, 1979), de tv-serie naar Alfred Döblins Berlin Alexanderplatz (Fassbinder, 1980), Lili Marleen (Fassbinder, 1981), Super (Adolf Winkelmann, 1984), Chinese Boxes (Christopher Petit, 1984), tegenover Sylvia Kristel in Mata Hari (Curtis Harrington, 1985), de megahit Otto der Film (Xaver Schwarzenberger en Otto Waalkes, 1985), het Nederlandse Wings of Fame (Otakar Votocek, 1990), Die Verfehlung (Heiner Carow, 1992), de titelrol in Institute Benjamenta, or This Dream People Call Human Life (Quay Brothers, 1995), Der Unhold/Ogre (Volker Schlöndorff, 1996), ¿Bin ich schön? (Doris Dörrie, 1998), Proof of Life (Taylor Hackford, 2000), de tv-film The Gathering Storm (Richard Loncraine, 2002), de jeugdfilm Sams in Gefahr/Sproet 2 (Ben Verbong, 2003), The Piano Tuner of EarthQuakes (Quay Brothers, 2005), Flood (Tony Mitchell, 2007), John Rabe (Florian Gallenberger, 2009), Das Leben ist zu Lang (Dani Levy, 2010) en Rubinrot (Felix Fuchssteiner, 2013).